باید هشیار باشیم

همانطور که همه می‌دانید از موقع روی کار آمدن حکومت ستمشاهی پهلوی بسیاری از اسمها و کلمه های ترکی را بیگانه قلمداد داده و کلکشان را از این مملکت کندند. تعداد این موارد بیشمار بوده و نیازی به مثال آوردن ندارد. متأسفانه این روند در بعد از انقلابی که به آن امیدوار بودیم هم ادامه دارد.

در دوران ستمشاهی با وضوح کلمه ها و مصادیق فرهنگی ترکی را با بی‌شرمی تمام بیگانه قلمداد می‌کردند و از بین بردن آن را هم معادل با بیگانه‌ستیزی می‌دانستند اما اکنون که ترک‌ها برپا خواسته و از هویت و هستی خود مواظبت کرده و بر هر گونه حرکت تمامیت‌خواهانه عکس‌العمل نشان می‌دهند، دیگر نمی‌توانند به وضوح ترکی را بیگانه یاد کرده و ترکی‌زدایی را بیگانه‌ستیزی قلمداد کنند، اما تمامیت‌خواهی و یکه‌تازی قومی و زبانی، تمامی ندارد. اکنون مدتی است که پروژه شوم دیگری را شروع کرده‌اند که ما ترک‌ها باید آگاه بوده و جلوی آنها را بگیریم. پروژه جدید، نه عنوان «بیگانه» گذاشتن بر ترکی، بلکه اطلاق عنوان «مغولی» بر آن است!

یکی از فازهای این پروژه که متأسفانه مدتی پیش اجرا شد و به موفقیت هم رسید، حذف تقویم ترکی از ایران بود. اگر به یاد داشته باشید در آن هنگام عده‌ای تمامیت‌خواه (متأسفانه دست نمایندگان هموطنان زرتشتی‌مان هم با آنها در یک کاسه بود) اعلام کردند که این تقویم ترکی مال مغولان است و باید از فرهنگ ایران زدوده شود. مطمئناً انسان‌های وطن‌دوستی که از نیت شوم این افراد خبر ندارند در دام این عمل شیادانه افتاده و فقط از روی احساسات پاک وطن‌دوستی با آنها هم‌صدا می‌شوند. ما کاری نکردیم، عکس‌العملی نشان ندادیم و آنها به راحتی به هدف خود رسیدند. تقویم ترکی را که منجمان ترکستان ابداع کرده و به دنیا صادر کرده بودند به ناحق از بین بردند. شاید مغولان آن را به این سرزمین آورده بودند ولی دلیلی ندارد که آن را مال مغولان بدانیم. استاد حسن عمید در لغتنامه خود به صراحت تعلق این تقویم به ترکان را می‌نویسد:

سیچقان ئیل – ت. سال موش در اصطلاح ترکی. منجمان ترکستان در سابق یک دور نجومی ترتیب داده‌اند که آن را دور اثناعشری می‌گویند و عبارت از ۱۲ سال است و هر سال آن را با اسم جانوری نامیده‌اند. ابتدای آن سیچقان ئیل است بعد اودئیل، بارس ئیل، توشقان ئیل، لوی ئیل، ئیلان ئیل، یونت ئیل، قوی ئیل، پیچی ئیل، تخاقوی ئیل، ایت ئیل، تنگوز ئیل

همانطور که استاد عمید گفتند و همانطور که از اسامی واضح است، این تقویم مال ترکان بوده و است و احتمالاً مغولان هم از آن بهره می‌جسته‌اند که این دلیل بر هیچ چیزی نیست.

ماجرای تقویم ترکی تمام شد و رفت و ما ماندیم در حسرت فرهنگمان و در افسوس این که چرا کاری نکردیم. اما اکنون فاز دیگری از این پروژه شوم در حال شروع است و ما باید از فاز اول عبرت گرفته و بی‌تحرکی نکنیم. فراموش نکنید که ملتی که از تاریخ خود عبرت نگیرد، محکوم به تکرار آن است. فاز دوم این پروژه مسئله نام واحد پول غیررسمی مملکت است. «تومان» واژه ترکی دیگری که در صورت خواب دوباره ما می‌رود که تقویم ترکی بپیوندد. اکنون مدتی است که در ایران سر و صدای حذف کردن تعدادی صفر در محافل مختلف پیچیده است و در صورت اجرای این طرح، نام واحد پول عم عوض خواهد شد. واحد پول رسمی ایران یعنی «ریال» که از هشتاد سال پیش رسمی شده است، در طول این هشتاد سال هیچ جایگاهی بین مردم پیدا نکرده است و همه از همان کلمه «تومان» (تلفظ ترکی tümən و تلفظ فارسی tomən) استفاده می‌کنند. اکنون در آستانه تغییر واحد پول، محافل تمامیت‌خواه و باستان‌پرست شروع به تاریخ‌بافی کرده و دوباره این واژه ترکی را واژه‌ای مغولی می‌خوانند و ادعا می‌کنند که باید نام برازنده‌ای بر واحد پول جدید انتخاب شود. در ابتدا دوباره با مراجعه به اثر ماندگار حسن عمید، دروغ اینها را برملا می‌کنیم:

تومان – ت. (بضم تا) ده هزار، و ده ریال پول ایران که سابقاً ده هزار دینار بود. امیر تومان: «در اصطلاح سابق» سرکرده و فرمانده ده هزار نفر سرباز.

می‌بینید که مقابل کلمه حرف «ت» مخفف «ترکی» را نوشته است. همگان می‌دانند که تومان واژه‌ای در دستگاه اعداد ترکی و معادل عدد «ده هزار» است و همانطور که در بالا می‌بینید مردم به ده هزار واحد پول جدید اسم یک تومان را دادند.

اکنون ما ترک‌ها باید از این واژه‌مان حداکثر پشتیبانی را بکنیم و کسانی که با دروغگویی دوباره سعی در تحریک احساسات پاک وطن‌دوستان را دارند را برملا کرده و آنها را در حسرت نیت شومشان بگذاریم. در صورت قطعیت تغییر واحد پول، ما باید جلوی هر تمامیت‌خواهی را گرفته و از فرهنگ خود دفاع کنیم. من خودم به عنوان حداقل کار، پیشنهاد می‌کنم یک پتیشن آماده کرده و آن را امضا کنیم و به مسئولان مربوطه ارجاع دهیم.

همینجا به هر تمامیت‌خواه باستان‌پرستی هشدار می‌دهیم که هرگونه تعرض به فرهنگ ما جوابی سختتر در پی خواهد داشت.

برای ویکیپدیای ترکی آذربایجانی کمک کنید!

لطفاً از روی عنوان نوشته، زود قضاوت نکنید. منظورم این نیست که بیایید در جهت غنی‌تر کردن ویکیپدیای ترکی آذربایجانی، مطلب بنویسید، (اگرچه این کار را بکنید، لطف بزرگی در حق تمامی آذربایجانی‌های دنیا کرده‌اید!) ولی من در اینجا برای مشکل دیگری دعوت می‌کنم.

همانطور که می‌دانید ترکی آذربایجانی متأسفانه به خاطر دلایل سیاسی، به صورت دو خطه نوشته می‌شود. زبان‌های دو خطه دیگری هم هستند، مثل صربی (خط سریلیک، خط لاتین)، کردی (لاتین، عربی)، قزاقی (سریلیک، لاتین، عربی)، اویغور (عربی، لاتین) و ... . اکثر این ویکیپدیاها سیستم دو خطه زیبایی را درست کرده‌اند. به این صورت که تمام مقالات و نوشته‌های دیگر فقط در یکی از خط‌ها نوشته می‌شوند و در هر صفحه دکمه‌های انتخاب خط وجود دارد که با زدن آن، متن نوشته شده توسط نرم‌افزار به خط مورد نظر تبدیل می‌شود. این سیستم باعث تمیزتر شدن و زیباتر شدن ویکیپدیای زبان مربوطه می‌شود. من خودم شخصاً از دیدن ویکیپدیای دو خطه کردی با این سیستم زیبا لذت برده‌ام.

اما متأسفانه در ویکیپدیای ترکی آذربایجانی این اوضاع بسیار آشفته است. مقاله‌ها در دو خط نوشته می‌شوند. این موضوع اولاً حجم کاری بزرگی را بر دوش نویسندگان می‌گذارد و دوماً به خاطر این که عنوان‌های دکمه‌ها و لینک‌ها و ... با هر دو خط نوشته شده‌اند، ظاهر ویکیپدیا را بسیار زشت و زننده کرده است.مشکل تغییر خط در اینجا مضاعف می‌شود که کاربران آشنا به خط عربی و فعال در ویکیپدیا بسیار اندکند.

اما دلیل عدم وجود نرم‌افزار در ویکیپدیای ما و وجود آن در زبان‌های دیگر چیست؟ دلیلش در راحتی ترجمه در زبان‌های دیگر است. اکثر جمهوری‌های جدا شده از شوروی سابق که خطشان را از کریلیک به لاتین تبدیل کرده‌اند. نوشتن مبدل بین این دو خط بسیار آسان است. چون کافی است حروف را به صورت یک به یک جایگزین کنیم. تبدیل از لاتین به عربی سختتر است، اما باز هم به قواعد نوشتاری زبان برمی‌گردد. زبان کردی با خط عربی را کاملاً فونتیک می‌نویسند. یعنی حتی کلمات دخیل فارسی و عربی را هم با قواعد نوشتاری کردی می‌نویسند، همین امر تبدیل مسیر لاتین به عربی در زبان کردی را به راحتیِ تبدیل کریلیک به لاتین در زبان‌های دیگر کرده است. در ترکی آذربایجانی خط عربی، به علت این که کلمات دخیل فارسی و عربی به صورت اصلی خود در زبان مبدأ نوشته می‌شوند، کار تبدیل خط کمی دشوار شده است. اما برای آن هم نرم‌افزارهای نوشته شده‌اند که این نوع کلمات بی‌قاعده را از لغتنامه همراه تبدیل می‌کنند. مثل نرم‌افزار «کؤچور» و یا نرم‌افزار AzConvert که خودم نوشتم.

الان این نرم‌افزارها نوشته شده و کاملاً آماده هستند اما مشکل بزرگ اینجاست که من php بلد نیستم. ویکیپدیا با زبان php نوشته شده است و برای دادن هر گونه تغییرات در آن باید بر این زبان مسلط بود.

من اینجا از دوستانی که مسلط به php هستند، درخواست کمک دارم. اگر از این افراد، کسی درخواست کمک مرا قبول کرد، می‌توانم سورس AzConvert را در اختیارشان قرار دهم تا آن را تغییر داده و به سورس php تبدیل کرده و با کمی کار دیگر روی خود ویکیپدیا، این سیستم را در ویکیپدیای ترکی آذربایجانی ما هم پیاده کنند.

باور کنید اکنون چندین سال است که در حسرت داشتن یک ویکیپدیای تمیز هستم. حیف که php بلد نیستم و متأسفانه وقت و علاقه هم برای یادگیری‌اش ندارم.

دوز یازاق، دوز دانیشاق (2) - صفت قاتلاری

صفتین قاتلاری

دیلیمیز صفت قاتلاری باخیمیندان داها قدرتلی و داها زنگین‌دیر. عرب دیلینده، صفتین آنجاق ایکی قاتی وار (فاعل «فعیل» و افعل = صادق و اصدق، کبیر و اکبر کیمی)

باشقا دیل‌لرده ایسه صفت، اوچ قاتدان آرتیق دگیل (فارسجادا: بزرگ، بزرگتر، بزرگترین - انگلیسجه‌ده: big، bigger، the biggest. باشقا دیل‌لرده بونلارین تایی) آنجاق آذربایجان دیلینده، صفتین آلتی قاتی وار و بو هله آراشدیریلماییبدیر.

بؤیوک،  بؤیوک ‌رک،  داها بؤیوک،  ان بؤیوک،  لاپ بؤیوک،  بؤپ بؤیوک

یئکه،     یئکه ‌رک،    داها یئکه،      ان یئکه،     لاپ یئکه،     یئپ یئکه

قالین،   قالین ‌راق،  داها قالین،    ان قالین،   لاپ قالین،    قاپ قالین

دایاز،    دایازراق،     داها دایاز،      ان دایاز،     لاپ دایاز،     داپ دایاز

درین،    درین ‌رک،    داها درین،     ان درین،    لاپ درین،     دپ درین

اوجا،     اوجاراق،      داها اوجا،     ان اوجا،     لاپ اوجا،      اوپ اوجا

آز،         آزراق،         داها آز،          ان آز،         لاپ آز،          آپ آز

دورو،    دوروراق،     داها دورو،      ان دورو،    لاپ دورو،     دوپ دورو

ازگین،  ازگین ‌رک،   داها ازگین،    ان ازگین،   لاپ ازگین،    اپ ازگین

دیلیمیزین صفت قاتلاری بو قدر گئنیش، قدرت ‌لی و گؤزل اولا اولا، تأسف ‌له بیر پارا وطن ‌داش ‌لاریمیزین دیلینده «آزتر» و «چوخ ‌تر» کیمی بیر ترکیب ‌لر ایشلنیر و بودوغرودان ‌دا تأسف ‌لندیریجی بیر صحنه ‌دیر!!

قایناق: «تورکجه ‌نی قورویاق، بهرام اسدی، یاز نشریاتی، اورمو چاپی، بیرینجی چاپ، 1386-جی گونش ایلی – 43-جی صحیفه»

Sifətin qatları

Dilimiz sifət baxımından daha qudrətli və daha zəngindir. Ərəb dilində, sefətin ancaq iki qatı var (Fail və Əf'əl = Sadiq və Əsdəq, Kəbir və Əkbər kimi)

Başqa dillərdə isə, sifət üç qaçdan artıq dəyil (farscada: bozorq, bozorqtər, bozorqtərin – İngilizcədə: big, bigger, the biggest. Başqa dillərdə bunların tayı) Ancaq Azərbaycan dilinde, sifətin altı qatı var və bu hələ araşdırılmayıbdır.

böyük, böyükrək, daha böyük, ən böyük, lap böyük,  böp böyük

yekə,    yekərək,   daha yekə,   ən yekə,    lap yekə,    yep yekə

qalın,   qalınraq,   daha qalın,   ən qalın,    lap qalın,   qap qalın

dayaz,  dayazraq, daha dayaz, ən dayaz,   lap dayaz, dap dayaz

dərin,   darinrək,  daha dərin,   ən dərin,   lap dərin,   dəp dərin

uca,      ucaraq,    daha uca,      ən uca,      lap uca,      up uca

az,        azraq,      daha az,        ən az,         lap az,        ap az

duru,    dururaq, daha duru,     ən duru,    lap duru,    dup duru

əzgin,   əzginrək, daha əzgin,  ən əzgin,   lap əzgin,    əp əzgin

Dilimizin sifət qatları bu qədər geniş, qudrətli və gözəl ola ola, tə'əssüflə bir para vətəndaşlarımızın dilində "aztər" və "çoxtər" kimi bir tərkiblər işlənir və bu doğrudanda bir tə'əssüfləndirici bir səhnədir!!

Qaynaq: "Türkcəni qoruyaq, Bəhram Əsədi, Yaz nəşriyyatı, Urmu çapı, birinci çap, 1386-cı günəş ili, 43-cü səhifə"

دوز یازاق، دوز دانیشاق (1) - "وئبلاق"

سلام اولسون تامام آذربایجان و تورکجه حاققیندا یازان وئبلاقچی‌لارا

بیر کیچیک نکته کی من بعضی مواقع یولداشلاریمیزین وئبلاقلاریندا گؤرورم، املایی غلط‌لردی کی تأسف‌له چوخدور.
میثال اوچون من weblog کلمه‌سینی گؤرورم چوخلو یولداش‌لار غلط یازیرلار.

بو کلمه‌نی اگر ایسته‌ساق فارسجا رسم‌الخطی ایله یازاق، «وبلاگ» کیمی یازمالیییق. اما اگر ایسته‌ساق تورکجه، عرب خطی رسم‌الخطی ایله یازاق، اونو گرگ «وئبلاق» یازاق.

خواهیشیم وار بو کیچیک نکته‌یه توجهونوز اولسون.